Vites ve Şanzıman

Motorun ürettiği gücü tekerleklere ileten parçaların tümüne güç aktarma organları denir. Bu organlar sırasıyla debriyaj (kavrama), vites kutusu, kardan mili, diferansiyel ve akslardır. Ortak görevleri motor gücünü tekerleklere iletmektir. Önden çekişli otomobillerde kardan mili bulunmayabilir; bu durumda vites kutusu ve diferansiyel tek gövdede birleşir.

• Debriyaj (kavrama): Motorun hareketini vites kutusuna iletir veya bu iletimi keser. Vites değiştirmeyi ve aracı yumuşakça harekete geçirmeyi mümkün kılar.
• Vites kutusu: Aracın hızını ve çekiş gücünü (torkunu) yol koşullarına göre ayarlar; geri gitmeyi sağlar.
• Kardan mili: Vites kutusundan gelen hareketi diferansiyele iletir (arkadan itişli araçlarda).
• Diferansiyel: Hareketi aks millerine aktarır ve virajlarda dış tekerleğin iç tekerlekten daha hızlı dönmesine imkân verir.
• Aks: Diferansiyelden gelen hareketi tekerleklere iletir. Aks motora değil güç aktarma organlarına aittir.

Debriyaj balatası doğru kullanılmazsa kısa sürede aşınır ve kaçırmaya (patinaj) başlar; motor devri yükseldiği hâlde araç hızlanmaz ve yakıt tüketimi artar.

• Seyir sırasında ayağı sürekli debriyaj pedalının üzerinde tutmak debriyaj balatasını ve bilyasını aşındırır.
• Sürekli yarım debriyaj kullanmak ve ani, sert kalkışlar balatanın sıyrılarak aşınmasına yol açar.
• Balatanın aşınması veya balataya yağ bulaşması debriyajın kaçırmasının başlıca nedenleridir.
• Vitesler zor geçiyor veya geçerken dişlilerden ses geliyorsa debriyaj pedalına tam basılmamıştır ya da debriyaj tam ayırmıyordur; debriyaj ayarı yapılır.
• Debriyaj teli koparsa debriyaj kullanılarak vites değiştirilemez.
• Aracın ilk çalıştırılmasında vites boşta olmalıdır; bu sırada debriyaja basmak motorun daha kolay çalışmasına yardım eder.

Vites kutusu ve diferansiyelin yağlanmasında dişli yağı kullanılır. Bu yağ azalırsa ses, sürtünme ve aşınma artar. Motosiklette vites kutusu bakımında da vites kutusu yağı kontrol edilir.

Otomatik vitesli araçlarda debriyaj pedalı yoktur; kalkış ve vites değişimi otomatik olur. Otomatik vitesli ve katalitik konvertörlü modern araçların itilerek veya çekilerek çalıştırılması sakıncalıdır; vites kutusu ve katalitik konvertör zarar görebilir.

Yokuş çıkarken ve ağır yükte düşük vites, düz yolda ve sabit hızda yüksek vites kullanılır. Düşük hızda yüksek viteste gitmek motoru zorlar; yüksek hızda düşük vites ise motoru gereksiz yüksek devirde çalıştırır ve yakıt tüketimini artırır. Uzun inişlerde düşük vitese geçmek motor freninden yararlanmayı sağlar; ayrıntılar için fren sistemi konusuna bakın.