Konu anlatımı
Kırık, kemik bütünlüğünün bozulmasıdır. Çıkık, eklemi oluşturan kemik uçlarının birbirinden ayrılmasıdır. Burkulma ise eklem bağlarının zorlanması veya yırtılmasıdır. Trafik kazalarında bu yaralanmalar sık görülür ve yanlış müdahale durumu ağırlaştırabilir.
Kırık türleri
- Kapalı kırık: Deri bütünlüğü bozulmamıştır.
- Açık kırık: Kırık bölgede yara vardır veya kemik uçları deriden dışarı çıkmıştır. Kan kaybı ve enfeksiyon riski yüksektir.
Belirtiler
Ağrı, şişlik, hareket kaybı, şekil bozukluğu, kırık bölgede morarma ve bazen kemik uçlarının birbirine sürtünme sesi görülür. Kırık olup olmadığından emin olunamıyorsa yaralanma kırık gibi kabul edilip tespit edilir.
Kırıkta ilk yardım
- Kazazede hareket ettirilmez; önce yaşam bulguları kontrol edilir.
- Açık kırıkta yara temiz bir bezle kapatılır; dışarı çıkan kemik içeri itilmez.
- Kırık bölge, bir üstteki ve bir alttaki eklemleri de içine alacak şekilde atelle tespit edilir. Atel olarak karton, tahta, dergi gibi sert malzemeler kullanılabilir; atel ile deri arasına yumuşak bir malzeme konur.
- Tespitten sonra parmak uçlarında renk, ısı ve his kontrol edilir; bası varsa bağ gevşetilir.
- 112 aranır.
Örneğin uyluk kemiği (diz ile kalça arası) kırığında kazazede sırtüstü yatırılır ve bacak iç ve dış yanlardan uzun atellerle tespit edilir.
Omurga yaralanmaları
Trafik kazalarında omurga yaralanması her zaman düşünülmelidir. Boyun veya sırt ağrısı, kol ve bacaklarda uyuşma veya hareket kaybı omurga yaralanmasını gösterebilir. Böyle bir şüphede kazazede hayati tehlike yoksa kesinlikle hareket ettirilmez; baş-boyun-gövde ekseni korunur. Kazazede oturtulmaz ve başı çevrilmez. Taşınması zorunluysa en az üç kişiyle, sert bir zemin üzerinde ve eksen bozulmadan taşınır. Yanlış hareket omuriliğe zarar vererek kalıcı felce yol açabilir.
Çıkık ve burkulmada ilk yardım
Çıkık yerine oturtulmaya çalışılmaz; eklem bulunduğu pozisyonda tespit edilir. Burkulmada bölge hareketsiz bırakılır, soğuk uygulama yapılır ve mümkünse yükseltilir. Her iki durumda da sağlık kuruluşuna başvurulur.
Temel kurallar
- Kırık şüphesinde yaralanma kırık gibi kabul edilip tespit edilir
- Atel, kırığın bir üst ve bir alt eklemini de içine almalıdır
- Açık kırıkta dışarı çıkan kemik içeri itilmez, yara kapatılır
- Omurga yaralanması şüphesinde kazazede oturtulmaz, eksen korunur
- Çıkık yerine oturtulmaya çalışılmaz
- Tespitten sonra parmak uçlarında dolaşım kontrol edilir
Dikkat
Omurga yaralanmasını dışlamak için özel eğitim ve ekipman gerekir. Şüphe durumunda her zaman omurga kırığı varmış gibi davranılmalı ve hareket ettirilmemelidir.
Kırıkları çıkıktan ayırt etmek zordur. Her iki durumda da temel ilk yardım aynıdır: hareket ettirme, sabitle, soğut ve 112 ara.
Pratik ipucu
Eğer elinizde atel yok ise çevrenizdeki sert cisimler, örneğin tahta veya karton kullanılabilir. Atel kırıktan daha uzun olmalı ve yumuşak bir şeyle desteklenmelidir.
Konuyu pekiştirin
Karışık sorularla kendinizi deneyin.